WAQF
Ürettiğin her şeyi açmak zorunda değilsin; açtığın şeyi de sahipsiz bırakamazsın.
Bir öğretmen dersini, bir genç oyununu, bir yazılımcı aracını, bir usta meslek rehberini başkalarının hizmetine açabilir. WAQF bunu yalnız ‘ücretsiz paylaşmak’ olarak görmez. Kimin emeği ve hakkı var, hangi izinler alındı, kimler nasıl kullanabilir, ne korunmalı ve bu eserle kim ilgilenmeye devam edecek sorularını birlikte taşır.
WAQF Nedir?
Bir üretimin emanetle, kaynağıyla ve hudutlarıyla birlikte hizmete açılmasıdır.
Bir şeyi internete koymak onu WAQF yapmaz. WAQF'a açılan üretimin niyeti, kaynağı, hak sahibi, izinleri, kullanım sınırı ve bakım sorumlusu bilinir. Böylece eser sahipsiz bir dosyaya dönüşmez; Hayr-ı Âmm'a, yani daha geniş bir iyiliğe hizmet edecek biçimde yaşamaya devam eder.
WAQF nasıl yürütülür?
Açılan eser kadar, onu koruyan insan ve devam eden bakım da önemlidir.
Aşağıdaki düzen; bir üretimin kimler tarafından tetkik edildiğini, hangi aralıklarla gözden geçirildiğini ve yayınlandıktan sonra kimin emanetinde kaldığını gösterir.
Buluşma biçimi
- — Yayın
- — Açık araç
- — Rehber
Süre ve düzen
- — Tetkik → izin → yayın → bakım
- — Her değişiklikte yeniden gözden geçirme
- — Sürekli
Kimler taşır?
- — Emanet sahibi
- — Tetkik sorumlusu
- — Yayıncı
Şu an
Planlı program
Katılım yolu ve üstlenilecek sorumluluklar program hazır olduğunda burada açıklanır.
Güven ve sorumluluk
Katılım, veri, temsil ve yayın kararları SEDD ve İHSAN kontrolünden geçer.
Ortaya çıkan işler
Temel İlke
Açık erişim ‘Paylaşılabilir mi?’ diye sorar; WAQF ‘Hangi emanetle ve kimin hizmetine açılıyor?’ sorusunu da taşır.
Açık kaynak ve müşterek kaynaklar değerli paylaşım yollarıdır; WAQF bunlarla kesişebilir fakat onlara indirgenmez. Bir üretimin ücretsiz olması hakkının, mahremiyetinin, yanlış kullanım riskinin veya bakım ihtiyacının ortadan kalktığı anlamına gelmez. WAQF paylaşımı niyet, hak, izin, hudut ve hizmetle birlikte düşünür.
Neden açıyoruz?
Amaç daha çok dosya yayımlamak değil, gerçek bir ihtiyaca emanetli ve devamlı hizmet etmektir.
Bir model, veri seti veya video hızla binlerce kişiye ulaşabilir; fakat kaynağı belirsizse, birinin hakkını çiğniyorsa, mahrem bilgiyi açıyorsa veya yanlış yönlendiriyorsa görünürlük HAYR doğurmaz. WAQF önce ihtiyacı ve muhatabı görür; sonra üretimi SEDD, İHSAN, hak-hukuk ve bakım sorumluluğuyla hizmete açar.
Sınırlar
WAQF yalnız açık kaynak değildir.
WAQF bu yollarla kesişebilir; fakat onları niyet, hak, izin, mahremiyet, kullanım sınırı, bakım ve hizmet sorumluluğuyla tamamlar.
Yalnız open source değildir. Yalnız commons değildir. Yalnız ücretsiz dağıtım değildir. Yalnız repo değildir. Yalnız lisans değildir. Yalnız arşiv değildir. Yalnız bağış değildir. Yalnız gönüllülük değildir. Yalnız içerik paylaşımı değildir.
Alanlar
Neler WAQF olabilir?
Kitap ve metin
Bir araştırma, tercüme, sözlük veya rehber kaynakları ve kullanım şartlarıyla birlikte okurların hizmetine açılabilir.
Müfredat ve ders
Öğretmen notları, atölye akışları ve öğrenme materyalleri başka muallimlerin geliştirebileceği biçimde paylaşılabilir.
Yazılım ve kaynak kod
Bir uygulama veya kod kütüphanesi, lisansı, güvenlik sınırı ve bakım sorumlusu açıkça belirtilerek hizmete açılabilir.
Dataset ve bilgi tabanı
Veri ve bilgi tabanları kaynak, rıza, mahremiyet, hata ve kullanım sınırları tetkik edildikten sonra açılabilir.
Model ve araç
Bir model veya otomasyon aracı neyi yapabildiğini, neyi yapamadığını ve insan kararının nerede kaldığını açıklayarak paylaşılabilir.
Oyun ve çocuk içeriği
Bir oyun, hikâye veya etkinlik yaş uygunluğu, temsil dili, çocuk güvenliği ve aile izni gözetilerek hizmete açılabilir.
Video, film ve belgesel
Görüntü, ses, müzik, kişi rızası ve kaynak hakları korunarak eğitim veya topluluk hizmetine sunulabilir.
Tasarım ve çizim
Bir şablon, arayüz, çizim veya tasarım sistemi kullanım biçimi ve atıf şartlarıyla başkalarının üretimine açılabilir.
Meslek kılavuzu
Bir loncanın tecrübesi, meslek usulü ve kontrol listesi ehil insanların tetkikiyle yeni nesle aktarılabilir.
Atölye çıktısı
Bir halkada veya atölyede geliştirilen yöntem ve prototip, ekipteki herkesin hakkı belirlenerek hizmete açılabilir.
Valley saha kaydı
Sahada öğrenilen bir yöntem, kayıt veya gözlem; kişi, mekân ve topluluk izinleri korunarak ortak hafızaya eklenebilir.
KARDESH üretimleri
Meslek sözlükleri, bilgi haritaları, kaynak listeleri ve temsil rehberleri başka dil ve coğrafyalardaki kardeşlerin hizmetine açılabilir.
Builder'dan WAQF'a
Üretmek başlangıçtır; bir eseri başkalarının hizmetine emanet etmek ayrı bir sorumluluktur.
Her üretim WAQF'a açılmak zorunda değildir. Açılacaksa kimlerin emeğini taşıdığı, neyi temsil ettiği, kimlerin kullanabileceği, hangi sınırları olduğu ve yayınlandıktan sonra kimin ilgileneceği belli olmalıdır.
01 Neden üretildiğini açıkla
Hangi gerçek ihtiyaca cevap verdiğini, kimin hizmetine yöneldiğini ve üreticinin hangi sorumluluğu taşıdığını anlat.
02 Kaynağını ve sınırını göster
Neyi temsil ettiğini, hangi bilgi ve yöntemle üretildiğini, neyi bilmediğini ve hatanın nasıl bildirileceğini açıkla.
03 Hak ve izinleri tamamla
Emeği geçenleri, telifi, rızayı, mahremiyeti, çocuk ve kurum verisini, güvenlik ve zarar ihtimalini tetkik et.
04 Kimin nasıl kullanacağını belirle
Herkese açık, belirli bir topluluğa açık veya sınırlı kullanım seçeneklerinden hangisinin emanete uygun olduğunu açıkça belirt.
05 Bakımını ve geri çekme yolunu kur
Kim güncelleyecek, değişiklikler nasıl izlenecek, hata kime bildirilecek ve zarar doğarsa eser nasıl sınırlandırılacak veya geri çekilecek?
Üretimden WAQF'a altı adım
Her adım, eserin yalnız açılmasını değil doğru biçimde yaşamasını sağlar.
Bu yol küçük bir ders dosyasında da büyük bir yazılım veya veri çalışmasında da ölçeğine uygun biçimde uygulanır.
01 Niyet ve ihtiyaç
Gerçek ihtiyacı, muhatabı ve HAYR yönünü açıkla.
02 Kaynak ve temsil
Eserin kaynağını, yöntemini, sınırını ve hata ihtimalini görünür kıl.
03 Ehliyet ve tetkik
İlgili meslek erbabının ve muhatapların görüşüyle doğruluğunu ve faydasını sına.
04 Hak, izin ve SEDD
Telif, rıza, mahremiyet, güvenlik, çocuk ve zarar sınırlarını tamamla.
05 Kullanım ve yayın
Kimin hangi şartlarla erişeceğini, kullanacağını, değiştireceğini ve atıf vereceğini belirle.
06 Bakım ve tashih
Sorumluyu, güncelleme ritmini, hata bildirimini ve gerektiğinde geri çekme yolunu açık tut.
Birlikte karar vermeden önce
Bu soruların cevabı yoksa eser henüz WAQF'a hazır değildir.
Sorular paylaşımı zorlaştırmak için değil, üreticiyi, muhatabı ve eserin geleceğini korumak için sorulur.
Ne vakfediliyor? Hangi niyetle vakfediliyor? Kimin hakkı korunuyor? Hangi izinler alındı? Hangi hudutlar var? Mahremiyet riski var mı? Çocuk ve aile güvenliği var mı? Hangi meslek ehliyetiyle üretildi? Hangi kullanım sınırları var? Nasıl sürdürülecek? Kim faydalanacak?
Kavram Ağı
WAQF ve Diğer Kavramlarla İlişki
RUYAH
RUYAH, WAQF’ın hangi bakış ve niyetle kurulacağını belirler.
ADAB
ADAB, vakfedilecek üretimin yerini, hakkını ve hududunu bildirir.
EDEB
EDEB, üretimi HAYR'a açarken nasıl davranılacağını öğretir.
TE’DİB
TE’DİB, insanı bilgiyi ve üretimi emanet bilinciyle paylaşacak hale getirir.
TEMSİL
TEMSİL, WAQF’a açılacak eserin görünür biçimidir.
SIDRA
SIDRA, bilginin hududunu aşan üretimlerin WAQF’a açılmasını engeller.
MA
MA, varlığın mahiyetine savaş açan üretimin vakıf gibi sunulmasına izin vermez.
SEDD
SEDD, WAQF öncesi hak, hukuk, mahremiyet, veri, çocuk ve temsil hudutlarını kontrol eder.
KARDESH
KARDESH, meslek üretimlerini ehliyet, icazet ve vekâlet içinde WAQF’a hazırlar.
BAI
BAI ile üretilen bilgi, araç, model, medya ve temsil çıktıları WAQF nizamına göre HAYR'a açılır.
Valley
Valley’de oluşan tecrübe, atölye ve saha çıktıları uygun izinlerle WAQF’a dönüşebilir.
MİLLET
MİLLET, ortak RUYAH etrafında üretileni WAQF ile Hayr-ı Âmm'a ve ÜMMET hizmeti ufkuna açar.
Bir üretimi WAQF'a hazırlamak
Önce sınırlarını öğren; sonra yayımlanmış örneklerin nasıl korunduğunu gör.
SEDD hak, mahremiyet, çocuk, veri ve güvenlik sınırlarını açıklar. WAQF kataloğu ise hizmete açılan üretimlerin kaynak, kullanım ve bakım kayıtlarını gösterir.