BA Internet · Beş temel söz
İlke güzel bir cümle değil; sistemin ne yapmayacağını ve insanın hangi hakkını koruyacağını açıklayan sözdür.
BA Internet ilkeleri teknolojiye sonradan eklenen etik etiketler değildir. Bir uygulamayı kullanırken, içerik üretirken, model kurarken veya kurumsal karar verirken insanı kullanıcıya, veriyi sahipsiz kaynağa, modeli hüküm sahibine ve mahremiyeti ayara indirmemek için baştan verilen ortak sözlerdir.
İnsan · Veri · Model · Arayüz · Mahremiyet
Neden ilke?
Araçlar ve markalar değişir; insanın hakkını ve sorumluluğunu koruyan temel sorular kalır.
Bugün sohbet modeli, yarın başka bir agent veya cihaz kullanabiliriz. İlke belirli ürünü kutsamaz ya da bütün yeniliği reddetmez. Yeni aracın insanı nasıl gördüğünü, hangi veriyi aldığını, neyi önerdiğini, dikkati nasıl yönettiğini ve hatanın hesabını kimin taşıdığını yeniden sormamızı sağlar.
Sabit ilke, değişen araç karşısında düşünmeyi durdurmaz; doğru yönde dinamik kalmayı sağlar.
Temel ayrım
İlke onay etiketi değil, kullanım ve üretim boyunca tutulan sözdür.
Mekanik kullanım
Sonradan eklenen uyum maddesi
- Ürün bittikten sonra kontrol edilir
- Teknik veya hukuk ekibine bırakılır
- Tek seferlik onayla kapanır
- Kullanıcıdan saklanan belgeye dönüşür
BA Internet
Baştan sona taşınan ortak söz
- Amaç seçilirken sorulur
- Etkilenen insanla birlikte kurulur
- Araç ve saha değiştikçe yenilenir
- İtiraz, tashih ve bırakma yolunu açıklar
Beş temel söz
Her ilke farklı bir indirgemeyi durdurur; birlikte insanın dijital sahadaki yerini korur.
İnsan kullanıcı değildir
İnsan tıklama, profil veya sistem girdisinden fazladır. Maksadı, sözü, itirazı, kararı ve sorumluluğu vardır.
İnsan ilkesini okuVeri mahremiyet ve haktır
Veri sahipsiz ham madde değildir. Gerçek ihtiyaç, açık amaç, asgari toplama, izin, süre, erişim ve silme hakkı ister.
Veri ilkesini okuModel temsil sahibi değildir
Model çıktı ve ihtimal üretir; insan, kurum, külliyat veya hakikat adına hüküm vermez. Kaynak ve insan tetkiki görünür kalır.
Model ilkesini okuArayüz dikkat ve karar taşır
Gösterme, saklama, sıralama ve önerme tarafsız değildir. Arayüz insanı manipüle etmez; seçim ile neticeyi anlaşılır kılar.
Arayüz ilkesini okuMahremiyet ayar değildir
Koruma uzun menülerde aranmaz. Sistem asgari veri, güvenli varsayılan, sınırlı erişim ve açık çıkışla başlar.
Mahremiyet ilkesini okuİlkeler kimin için?
Aynı ilke ziyaretçiye, Builder'a ve kuruma farklı sorumluluk açar.
Kullanan insan
Bir aracın neden önerildiğini, hangi veriyi aldığını, çıktının sınırını ve nasıl çıkabileceğini anlayabilmeli; itiraz ve tashih hakkı taşımalıdır.
Üreten Builder
Maksadı, kaynağı, veri iznini, model yetkisini, arayüz etkisini, hata ve bakım sahibini daha tasarım başında kurmalıdır.
Okul, hane, kurum ve ortaklık
Aracı satın almakla sorumluluğu devretmez; çocuk, çalışan, aile ve hizmet alan insan için kullanım hududunu, gözetimi ve hesap sahibini belirler.
İlkeler birlikte nasıl çalışır?
Bir çocuk öğrenme aracında tek bir ilke yetmez.
Gündelik bir örnek, beş sözün birbirinden ayrı kontrol kutuları olmadığını gösterir.
01 İnsan
Çocuğun merakı, gelişimi ve kendi sözü merkezdedir; araç onu puan, profil veya etkileşim kaynağına indirgemez.
02 Veri
Yalnız gerekli öğrenme kaydı tutulur; çocuk ve hane verisi başka amaçlara sessizce taşınmaz.
03 Model
Cevap ve alıştırma sunabilir; öğretmen, veli, dost veya dinî rehber yerine geçmez.
04 Arayüz
Sonsuz kullanım ve değişken ödülle dikkati ele geçirmez; çocuğun durmasını, düşünmesini ve insana sormasını destekler.
05 Mahremiyet
Güvenli varsayılan, hane görünürlüğü, sınırlı erişim, açık silme ve ilişkiyi bitirme yolu baştan vardır.
Yeni bir dijital çalışmada
Beş ilkeyi şu altı soruyla birlikte sına.
Hangi gerçek ihtiyaca hizmet ediyor?İhtiyacı teknik imkân değil, muhatap insan ve saha mı tarif ediyor? Kim etkileniyor ve nerede söz taşıyor?Çocuk, aile, çalışan, meslek ehli veya topluluk yalnız veri kaynağı mı, kararın katılımcısı mı? Hangi hak ve veri korunuyor?Amaç, izin, asgari veri, süre, erişim, aktarım ve silme açık mı? Makine ne öneriyor veya değiştiriyor?Modelin sınırı, eylem yetkisi, insan onayı ve geri alma yolu anlaşılır mı? Arayüz neyi öne çıkarıyor?Seçim, dikkat ve netice açık mı; korku, bağımlılık veya gizli yönlendirme var mı? Kim bakım ve tashih sorumlusu?Hata, itiraz, güncelleme, erişimi daraltma, veriyi silme ve sistemi bırakma sahibi belli mi?
MİLLET olarak verilen söz
İlkeler teknik ekibin iç belgesi değil; aynı dijital sahayı paylaşan insanların birbirine verdiği açık sözdür.
Ana dil halkaları, meslek ustaları, çocuk ve aile rehberleri, genç Builder'lar, tasarımcılar, veri sorumluları ve etkilenen insanlar ilkelerin nasıl uygulanacağını birlikte sınar. Bir ilkenin doğru tatbiki tek bir kişinin veya çağın nihai temsili değildir; gerçek neticeler görüldükçe tetkik ve tashih edilir.
Sabiteler istikameti korur; tecdid değişen sahada doğru tatbiki aramayı sürdürür.
İlke tetkiki
Kullandığın veya ürettiğin bir dijital çalışmayı beş temel sözle birlikte incelemek ister misin?
BAI kapsamında müşterek ilke tetkik halkaları henüz hazırlık aşamasında. Gerçek ihtiyacı, etkilenen insanı ve gördüğün ilke sorununu paylaşabilirsin. Bu çağrı aktif bir uyum hizmeti, sertifika veya program vaadi değildir.